کسی که از «شعر زمان ما» گفت

هنوز وقتی از کنار ویترین کتاب‌فروشی‌ها رد می‌شویم کتاب‌های "شعر زمان ما" به چشم می‌خورد؛ کتاب‌هایی که به سراغ آنها رفتیم و بزرگان شعر نو را شناختیم.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) در اصفهان، هنوز هم کتاب "شعر نو از آغاز تا امروز" را می‌خوانیم تا بدانیم چگونه شعر نو به ثمر نشست و اوج گرفت، هنوز "مرثیه‌ای برای رباب" را می‌خوانیم؛ شعری که کهنه نشده است. محمد حقوقی نمرده است چون معتقد بود "شعر نگفته شاعر، مرگ اوست". حقوقی شعرهایش را سرود و از "مقصد شرابخانه شرقی" به ما گفت تا "قطار آبی آبادان". او با مرگ روبه‌رو شد و آن را سرود و اکنون پیش ما نیست اما تمام شهر پر از بوی آشنای اوست.

محمد حقوقی متولد 13 اردیبهشت سال 1316 در اصفهان با نوشتن آثار تحقیقی و ادبی در زمینه شعر نو شهرت یافت. نوشته‌های او در نقد ادبی مورد توجه بسیار قرار گرفت و شعرهایش نیز با موفقیت و پذیرش از سوی اهل ادب و فرهنگ مواجه شد. حقوقی برگزارکننده شب شعر و جلسات "جنگ اصفهان" بود که با همت و شرکت افرادی همچون هوشنگ گلشیری و ابوالحسن نجفی رونقی به ادبیات و فرهنگ اصفهان داد. محمد حقوقی پس از سال‌ها تحقیق و پژوهش در ادبیات در هشتم تیرماه سال 1388 درگذشت.

"جنگ اصفهان" بر ادبیات معاصر تاثیر عمیقی داشت

محمدرحیم اخوت با بیان این که "مرثیه‌ای برای رباب" در عین این که در مکتب نیمایی سروده شده ولی شعری خاص با ویژگی‌های منحصر به فرد است، گفت: حقوقی در سرایش مرثیه ید طولایی داشت و کتابی نیز به نام "اندوه‌یادها" دارد که برای بسیاری افراد مرثیه سروده است.

نویسنده "نیمه سرگردان ما" افزود: حقوقی با "مرثیه‌ای برای رباب" بود که نام و آوازه به دست آورد.

او با اشاره به این که جنگ اصفهان یکی از معدود نشریات جریان‌ساز بود، ادامه داد: تنها حقوقی در "جنگ اصفهان" فعالیت نمی‌کرد و افرادی همچون ابوالحسن نجفی، احمد میرعلایی، هوشنگ گلشیری و سایرین مجموعه‌ای را تشکیل دادند که بسیار دوران‌ساز بود.

اخوت با تاکید بر نقش بی‌مثال "جنگ اصفهان" در جهت‌دهی و ایفای نقش در جریان ادبی معاصر اظهار کرد: با این که من از هیئت تحریریه "زنده‌رود" هستم که خود را ادامه‌دهنده راه حقوقی و جنگ می‌داند ولی نقشی را که "جنگ اصفهان" در زمان خود ایفا کرد "زنده‌رود" نتوانست ایفا کند.

این نویسنده افزود: البته دنیا نیز دنیای دیگری شده است و در آن زمان دسترسی به نشریات به سادگی امروز نبود. "زنده‌رود" راه و روال خاص خود را دارد ولی من آن را با "جنگ اصفهان" قابل مقایسه نمی‌دانم.

اخوت به نقدهای حقوقی بر شعرهای شاعرانی همچون شاملو و سپهری پرداخت و ادامه داد: نقد و بازخوانی حقوقی از شعر شاعران نامداری همچون شاملو و سپهری ویژگی خاص خود را داشت که در آن زمان کم وبیش نو بود.

او اضافه کرد: حقوقی به دنبال حرفی نبود که خاص و نو باشد ولی صادقانه و منصفانه با شعر برخورد می‌کرد و به صورت جدی آن را بررسی می‌کرد. به عنوان نمونه بسامد واژگان را یکی از ویژگی‌های شاعران می‌دانست و در ارزیابی‌های خود آن را می‌گنجاند.

نویسنده "پاییز بود" با تاکید بر نگاه ویژه و خاص حقوقی به داستان گفت: با این که حقوقی تمام بازخوانی خود را بر روی شعر قرار داد و کارش را تفسیر و نقد شعر می‌دانست ولی نگاهی هم که در نشست‌های ادبی به داستان داشت نگاهی خاص و عمیق بود.

اخوت افزود: اگر هوشنگ گلشیری زنده بود می‌توانست به وامی‌ که از نقد شفاهی حقوقی و نجفی در داستان گرفت اشاره کند، زیرا به نظر من دقیق‌ترین نقد شفاهی را بر روی داستان‌ها توسط حقوقی می‌دیدم و تاکنون نیز کسی را به دقت او ندیده‌ام.

خواستار چاپ آثار منتشرنشده حقوقی هستیم

خسرو احتشامی‌ با بیان این که بدون تردید حقوقی یکی از استادان نقد و شعر ادبیات معاصر ایران بوده است، اظهار کرد: حقوقی دستی بلند در غزل‌ها و قصیده‌های نو داشت و به نظر من او از بنیان‌گذاران غزل نوست، زیرا غزلیات او در غزل نو بسیار زودتر از غزل معروف فروغ فرخزاد سروده شده است.

مولف "از مضراب تا محراب" افزود: حقوقی در شعر نو نیز یک زبان خاص و ابهام‌انگیز داشت، همچنین نقدهای او نیز نقدهایی عالمانه و منصفانه بود.

او با اشاره به این‌که آثار حقوقی نو بود و او برای اولین‌بار تاریخ شعر نو را نوشت ادامه داد: متاسفانه بعد از فوت او آثارش که بسیار فراوان است منتشر نشده و از همه اهالی فرهنگ بویژه از همسر ایشان درخواست داریم تا آنها را تنظیم و منتشر کنند.

احتشامی‌ به "جنگ اصفهان" پرداخت و اظهار کرد: حوالی سال 1342 جنگ نو و کهنه میان شاعران متداول بود. در تهران حمیدی شیرازی در برابر نیما ایستاده بود ولی در اصفهان به عکس تهران حقوقی از نیوکلاسیک‌ها و متاثران از نیما حمایت می‌کرد. البته بنیان‌گذار "جنگ اصفهان" آقای مختاریان است و اولین جنگ زیر نظر ایشان منتشر شد و دیگران همچون حقوقی با او همکاری کردند.

شاعر "افسانه اصفهان آبی" با اشاره به آثار حقوقی اظهار کرد: در کتاب "شعر و شاعران" نقدهای بزرگ حقوقی چاپ شده که نقدهایی ژرفانگر و منصفانه است و می‌ توان نقدهای حقوقی را در این کتاب با عبدالحسین زرین‌کوب مقایسه کرد.

او به شعرهای حقوقی پرداخت و افزود: اشعار کهن او فوق‌العاده است. قصیده‌های او از زیر چتر نیمایی بیرون آمده و خاص است و در کتاب "گزیرهای ناگزیر" نمونه‌های خوب آن را می‌توان یافت.

احتشامی‌ با اشاره به غزل‌های حقوقی ادامه داد: در زبان نو اشعار او وزن هم جایگاه داشت و کاملا جدای از تفکر آنانی بود که وزن را بیرون از شعر می‌دانستند. همچنین از ویژگی‌های شعرش می‌توان به ابهام‌انگیزی و ایهام و همچنین تلمیح به مسائل اجتماعی، روان‌شناختی و تاریخی اشاره کرد.

این شاعر اضافه کرد: به عنوان نمونه شقایق آوردن در "مرثیه برای رباب" علاوه بر تصویری شاعرانه می‌تواند تلمیحی به آداب و رسوم، طب سنتی و... باشد.

گزارش: میلاد مرتجی، خبرنگار ایسنا در اصفهان